Những học sinh 'lớn lên sau yên xe'

Những cuộc chạy đua "trên yên xe máy" sau lưng cha mẹ trở thành hình ảnh quen thuộc của học sinh ở các đô thị lớn.

Đi học từ 6 giờ sáng tới 8 giờ tối

Chị Loan (P.An Đông, TP.HCM), có con trai đang học lớp 10, vẫn nhớ như in quãng thời gian phải vất vả ngược xuôi chở con đi học chính khóa, học thêm trước kỳ thi tuyển sinh lớp 10 vừa qua. Con trai khi ấy học Trường THCS Chánh Hưng, P.Chánh Hưng, hai mẹ con thường ra khỏi nhà lúc 6 giờ sáng và trở về nhà lúc 20 giờ, sau khi con kết thúc các ca học thêm. Một ngày xoay tua của chị Loan là đưa con đi học, đi chợ, dọn dẹp, nấu cơm, làm việc, rồi lại loay hoay đón con ở trường, đưa rước con ở các trung tâm ôn luyện.

ảnh: Nhật Thịnh

Câu chuyện gia đình như chị Loan không hiếm gặp ở các đô thị. Trẻ càng lớn, càng học lên cao, càng đối mặt với nhiều kỳ thi thì hình ảnh trẻ và "chiếc yên xe máy" càng gắn chặt cùng số ca học thêm.

Chị Trần Ly, trú P.Bình Thạnh, TP.HCM, có con mới vào lớp 10, cho biết để con đậu vào ngôi trường công lập hiện nay là công sức của cả nhà cùng đồng hành, động viên. Con học tới khuya, cha mẹ cũng ngược xuôi đưa đón con đi học thêm, biết là vất vả nhưng không học không được. Chị Ly hiểu rằng ở những đô thị lớn như TP.HCM, Hà Nội, một đứa trẻ không cố gắng học tập ngày đêm, luyện đề, thì khó có cơ hội vào những trường THPT công lập có môi trường học tập ổn, chứ chưa nói tới trường chuyên. Và những đứa trẻ đó nếu không nỗ lực thêm nữa thì càng khó có cơ hội thi đậu vào những trường đại học công lập tốt, phù hợp với khả năng tài chính của gia đình.

Bước vào năm học mới 2026 - 2027, vợ chồng chị N.T.T (trú P.Hạnh Thông, TP.HCM) một ngày mấy lượt chở con đi học thêm với mục tiêu thi đậu lớp 10 chuyên toán trong kỳ tuyển sinh năm nay. Song chị T. cho rằng một đứa trẻ nếu không làm quen với những khó khăn, áp lực từ học tập thì lớn lên có thể dễ sụp đổ với những khó khăn khác. Cha mẹ không thể suốt đời bảo bọc, nên càng cần trang bị cho con sự mạnh mẽ.

Thời đại AI, chỉ "lớn lên sau yên xe" có đủ trưởng thành ?

Tại buổi trò chuyện với phụ huynh chủ đề "Làm cha mẹ thời AI" mới đây, thạc sĩ giáo dục, nghiên cứu sinh Lương Dũng Nhân, nhà tham vấn tâm lý, chia sẻ về "cuộc đua" của rất nhiều phụ huynh, học sinh ở những đô thị lớn. Con còn nhỏ thì "chạy đua" học các chứng chỉ tiếng Anh, lớn chút thì học chạy đua vào lớp 6 trường xịn, lớp 10 trường chuyên; học lấy chứng chỉ IELTS; học lập trình… "Bao nhiêu đứa trẻ lớn lên sau yên xe máy của cha mẹ khi hết học chính khóa lại ngoại khóa. Nhưng nếu chỉ học như vậy, chúng ta có thể cạnh tranh với trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng hiện đại của tương lai không? Chúng ta cần trang bị gì cho con cái để AI không thể thay thế được?", ông Nhân nêu câu hỏi.

Ông Nhân dẫn câu chuyện về cây mai, mỗi năm sau tết, chủ vườn lại tỉa hết cành nhánh, giữ lại thân chính, gốc rễ để dưỡng cây; sang năm cây lại đâm chồi nảy lộc, bông rực rỡ. Nuôi dạy con cũng vậy, điều cần là nuôi dưỡng gốc rễ, nội tâm nơi con để con luôn vững vàng, biến cố nào cũng có thể vượt qua. Kể cả lúc không có cha mẹ ở đó, trẻ vẫn biết quyết định nên làm thế nào là đúng.

Một đứa trẻ muốn được phát triển tư duy năng lực, không phải là cho đi học thêm thật nhiều hay cái gì cũng nhờ AI cho ngay đáp án. Cha mẹ nên trò chuyện cùng con nhiều hơn, cho con được phát huy năng khiếu. Thầy cô cần tương tác với học sinh nhiều hơn đừng để học sinh cắm cúi vào màn hình, máy tính. "Đừng biến con thành cỗ máy làm việc, hãy giúp con biết kết nối với bản thân, với người khác, với thiên nhiên, có năng khiếu khác biệt, có năng lực tư duy ở tầng dung hợp", ông Nhân nói.

Theo ông Nhân, giáo dục không phải chỉ để giúp chúng ta tồn tại trong thế giới hiện có mà còn ý nghĩa sâu sắc hơn, giúp con người thật sự lớn lên với đủ năng lực, phẩm chất, ước mơ, có tư duy kiến tạo, xây dựng tương lai tốt đẹp hơn. Làm cha mẹ trong thời AI, chắc chắn ai cũng mong mình sẽ già đi trong một tương lai tốt hơn chứ không phải viễn cảnh được đút ăn bởi chính những con robot.

Lê Huỳnh Thiên Long (lớp 9, Trường THCS-THPT Pathway Tuệ Đức, P.Tân Sơn, TP.HCM) không chấp nhận việc mình chỉ học lý thuyết, kiến thức trong sách vở. Long nhìn thấy sự nguy hiểm của việc lạm dụng AI để làm bài tập, lâu dài khiến tư duy bị thui chột. "Kiến thức có thể trau dồi, nhưng tư duy phải trui rèn trong thời gian dài. Nên nếu chỉ cả ngày học lý thuyết và lạm dụng AI là không đủ", Long nói.

Kinh nghiệm của Long là tham gia các sự kiện, hội thảo, chương trình của trường tổ chức ở vai trò tình nguyện viên, hỗ trợ truyền thông các dự án hoặc là khán giả. Khi đó, bạn được tích lũy nhiều góc nhìn, trải nghiệm sống, gặp gỡ được nhiều người giỏi từ đó phát triển được tư duy của mình. Bên cạnh đó, Long rèn luyện trí tuệ cảm xúc EQ của mình - điều mà AI không có - bằng trải nghiệm nhiều, giao tiếp thực tế nhiều, đọc sách.

Học cùng trường với Thiên Long, Trần Khánh Linh, lớp 12, đã làm quen với việc tự lập ở TP.HCM do cha mẹ công tác ở Hà Nội. Linh chọn cách tham gia nhiều hoạt động do trường tổ chức, làm việc nhóm, gia tăng những kết nối thật. Với cha mẹ ở xa, em chọn cách gọi điện video call hơn là nhắn tin thông thường, để có những cảm xúc thật.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Gia đình cần là bến đỗ yêu thương

Tiến sĩ (TS) tâm lý học Lê Nguyên Phương chia sẻ tại diễn đàn về làm cha mẹ - Parenting Summit 2026, diễn ra tại TP.HCM cuối tháng 6 về văn hóa gia đình.

Theo ông Phương, gia đình cần vốn ngôn ngữ cảm xúc phong phú hơn những từ ngoan, hư, giỏi hay dở… để có thể gọi được tên những trạng thái như thất vọng, lo lắng, bối rối, hoang mang, xao xuyến, bâng khuâng, ghen tị, xấu hổ, tự hào, tiếc nuối, biết ơn, quá tải; kể cả những lời như "tôi cần được giúp đỡ", "tôi cần một phút yên tĩnh"...

Đặc biệt, gia đình cần biết diễn dịch những giá trị lớn thành những hành vi nhỏ. Quan trọng hơn nữa, TS Phương chia sẻ, một đứa trẻ không chỉ có cha mẹ nuôi dưỡng mà còn cả "một hệ sinh thái". Nếu gia đình dạy trẻ rằng giá trị con người không đồng nhất với điểm số, nhưng nhà trường và xã hội lại chỉ tôn vinh thứ hạng và sự ganh đua, thì đứa trẻ sẽ nhận những thông điệp mâu thuẫn.

Chị Trần Hồng Châu, mẹ của em Lâm Tử Quỳnh, học sinh lớp 9 Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa, TP.HCM, vừa đạt 8.5 điểm IELTS (lứa học sinh vào trường khi trường chưa tách thành 2 trường THCS-THPT Trần Đại Nghĩa và chuyên Trần Đại Nghĩa như hiện nay), cho biết trong thời đại mà người người, nhà nhà đều cho con học đủ môn, đủ lĩnh vực vì sợ bị bỏ lại phía sau, khó có cha mẹ nào dám để con "chỉ chơi". Tuy nhiên, chị không đặt áp lực lên con, mà nhìn xem sức khỏe, năng khiếu, niềm yêu thích… của con để định hướng phù hợp.

"Trước đây tôi chỉ mong con học trường THCS gần nhà, nhưng con nói muốn thi vào Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa, tôi giúp con tìm lớp ôn luyện. Vào trường, không phải lúc nào con cũng đi học thêm các môn như toán, tiếng Anh, mà bố trí hài hòa thời gian để học vẽ, học kickboxing, bơi, violin theo sở thích", chị Châu cho hay. Chị cũng cho rằng trong thời đại mọi thứ không ngừng thay đổi, điều giúp con trẻ ứng phó được trong những tình huống bất ngờ, ngoài giỏi chuyên môn thì cần bản lĩnh, thái độ sống, kỹ năng sống. Những điều này cần được gia đình từng ngày uốn nắn con với tình yêu thương.